मतदाता शिक्षामा नागरिकहरू अझै कमजोर, राप्तीका ९ वटै वडामा मतदाता शिक्षा दिदै स्वयंसेवकहरू

भालुवाङ १४ फागुन । मतदाता शिक्षामा नागरिकहरू अझै पनि कमजोर देखिएका छन् ।  विशेषगरी जेष्ठ नागरिक र सामान्य साक्षर मतदाताहरू मतदान प्रक्रियाबारे आधारभूत जानकारीको कमी रहँदा बदर मत बढ्ने जोखिम कायमै रहेको छ । यही अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै निर्वाचन आयोगको समन्वयमा राप्ती गाउँपालिकाका ९ वटै वडामा ९ जना मतदाता शिक्षा स्वयंसेवक परिचालन गरिएको छ।

स्वयंसेवकहरूले सार्वजनिक स्थल, विद्यालय, बजार क्षेत्र तथा घरदैलो कार्यक्रम मार्फत मतदाता शिक्षाका गतिविधि सञ्चालन गरिरहेका छन् । उनीहरूले मतपत्र पट्याउने तरिका, स्वस्तिक छाप लगाउने विधि, मत गोपनीयताको महत्व, मतदानको सही प्रक्रिया र बदर मत हुन नदिन ध्यान दिनुपर्ने विषयहरूबारे प्रत्यक्ष अभ्याससहित जानकारी दिइरहेका छन् । यद्यपि निरन्तर प्रयासका बाबजुद नागरिकस्तरमा मतदाता शिक्षाको प्रभाव पर्याप्त रूपमा देखिन नसकेको बताइएको छ । धेरै मतदाताले मतदानको दिनमा मात्र जानकारी लिन खोज्ने, अभ्यास नगर्ने तथा प्रक्रियागत साना त्रुटिका कारण मत बदर हुने समस्या दोहोरिने गरेको छ। कतिपय जेष्ठ नागरिकले मतपत्र पट्याउने तरिका नबुझ्दा छाप स्पष्ट नबस्ने वा एक भन्दा बढी स्थानमा छाप लाग्ने जस्ता कारणले मत अमान्य हुने गरेको पाइन्छ। यसले मताधिकार प्रयोगको सार्थकता घटाउने मात्र नभई समग्र निर्वाचन परिणामको विश्वसनीयता माथि समेत प्रश्न उठाउने जोखिम बढाउँछ।

राप्ती गाउँपालिकामा ९ वटै वडा भित्र कुल ११ वटा मतदान स्थल र ३७ वटा मतदान केन्द्र निर्धारण गरिएको छ। भौगोलिक पहुँच, जनसंख्या वितरण र व्यवस्थापन सहजतालाई ध्यानमा राखेर मतदान केन्द्रहरू तोकिएको भए पनि मतदाता शिक्षाको प्रभावकारितामा अझै चुनौती देखिएको राप्ती गाउँपालिका शिक्षा, युवा तथा खेलकुद शाखा प्रमुख विश्वास विकले बताए ।  मतदान स्थल र केन्द्रको संख्या पर्याप्त भए पनि मतदाता स्वयंको तयारी र प्रक्रियागत ज्ञान अपर्याप्त हुँदा अपेक्षित सुधार नआएको ठहर गरिएको छ। मतदाता शिक्षा स्वयंसेवकहरूका अनुसार घरदैलो कार्यक्रमले केही सकारात्मक प्रभाव पारेको छ। प्रत्यक्ष संवाद र अभ्यासका माध्यमबाट मतदाताले आफूलाई लागेका जिज्ञासा सोध्ने अवसर पाएका छन्। विद्यालय र बजार क्षेत्रमा गरिएको सचेतनामूलक कार्यक्रमले युवापुस्तामा मतदानप्रतिको चासो बढाएको देखिएको छ। तर जेष्ठ नागरिक र कम साक्षर समुदायसम्म निरन्तर पहुँच पु¥याउन जनशक्ति, समय र स्रोत सीमित रहेको उनीहरूको अनुभव छ। मतदाता शिक्षालाई औपचारिक कार्यक्रमका रूपमा मात्र नभई निरन्तर नागरिक शिक्षाको हिस्साका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिन्छन्। विद्यालयस्तर देखि नै निर्वाचन प्रक्रिया, लोकतान्त्रिक अभ्यास र नागरिक कर्तव्यबारे व्यवहारिक शिक्षा समेट्न सके दीर्घकालीन सुधार सम्भव हुने उनीहरूको धारणा छ। समुदायमा आधारित संघसंस्था, महिला समूह र युवा क्लबहरूसँग सहकार्य बढाएर प्रशिक्षण तथा अभ्यास कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्ने  शिक्षाकर्मीहरूको भनाई छ ।

मतदाता शिक्षा कार्यक्रमको मूल्याङ्कन र अनुगमन प्रणाली सुदृढ गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन् । राज्यले हरेक निर्वाचनमा पर्याप्त लगानी गरे पनि परिणाम सन्तोषजनक नदेखिनु कार्यक्रमको संरचना, पहुँच र विधिमा सुधार आवश्यक रहेको संकेत भएको उनीहरूको भनाइ छ। प्रशिक्षण सामग्रीलाई सरल, चित्रात्मक र स्थानीय भाषामा उपलब्ध गराउने, नमूना मतपत्र मार्फत अभ्यास बढाउने तथा विशेष लक्षित समूह—जेष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र पहिलोपटक मतदान गर्ने युवालाई केन्द्रित कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने माग उठेको छ। मतदाता शिक्षालाई प्रभावकारी बनाउन सूचना प्रविधिको प्रयोग पनि उपयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ। छोटा भिडियो, रेडियो सन्देश, सामुदायिक सूचना पाटी तथा मोबाइल–मैत्री सामग्रीमार्फत सहज पहुँच बढाउन सकिने सुझाव सरोकारवालाहरूले दिएका छन् । यसले ग्रामीण भेगका मतदातासम्म पनि स्पष्ट र एकरूप सन्देश पु¥याउन मद्दत पुग्ने विश्वास गरिएको छ। राप्ती गाउँपालिकामा सञ्चालन भइरहेका मतदाता शिक्षा कार्यक्रमले सकारात्मक संकेत देखाए पनि नागरिकको व्यवहारिक ज्ञान र अभ्यास बढाउन अझ व्यापक, निरन्तर र लक्षित रणनीति आवश्यक देखिएको छ। बदर मत घटाउँदै सचेत र जिम्मेवार मतदाताको निर्माण गर्नु लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको आधार भएकाले मतदाता शिक्षालाई अभियानकै रूपमा अघि बढाउनुपर्नेमा सरोकारवालाहरू एकमत देखिन्छन्।